Demeter - Azra Erhat

Demeter. Homeros destanlarında "güzel saçlı kraliçe", "güzel örgülü Demeter" diye anılan toprak ve bereket tanrıçası Demeter (adını "Ge-meter" toprak ana olarak açıkla­nanlar vardır) Hesiodos’a göre Kronos’la Rheia’nın kızı, ikinci tanrı kuşagındandır T ab. 5). Rheia’nın ilk kızı Hestia’dan hemen sonra doğmuştur. Öyküsünü kısaca şöyle an-kör Hesiodos (Theog. 911 vd.):



Demeter’in de yatağına girdi Zeus.

Canlıları doyuran, tarlalar tanrıçasının.

Ak kollu Persephone’yi doğurdu Demeter,

yeraltı tanrısı Aidoneus

kaçırdı onu anasının koynundan

ve bilge Zeus bıraktı kızını ona.



Demeter ekinleri ve özellikle buğdayı simgeler, onun tek efsanesi mevsimleri simgeleyen bir efsanedir. Bu efsane Yunan dünyası-am daha çok buğday üreten bölgelerinde ge-İşmiş, tutunmuştur. En çok tapıldıgı yerler Eteusis ve Sicilya ovalarıdır, ama tapımına Girit’te, Trakya’da ve Peloponnesos’ta rastla­nır.

Demeter tapımında da, efsanesinde de kızı Persephone’den ayrılmaz. Kimi zaman "Ko­re" (genç kız) adıyla anılan Persephone ile Demeter’e "iki tanrıça" denir. Persepho-ne’nin Aidoneus, yani yeraltı tanrısı Hades tarafından kaçırılması Demeter kültünün de merkezindedir, tanrıçanın Eleusis’te kutlanan myster’lerinde de bu efsanenin derin sırlarına ermekle Demeter erenleri arasına karışılırdı.



Bu efsaneyi E. Peterich’in "Küçük Yunan Mitologyası"nda (M. Eg. B. yayınları, çeviren S. Baydur) anlatıldığı gibi alalım:

"Persephone bir gün oyun arkadaşlarıyla birlikte çayırda çiçek toplarken birdenbire yer yarılmış, tanrı Hades arabasıyla dışarı çıkagelmiş, kızı yakaladığı gibi kaçıp gitmiş. Ümitsizlikten ne yapacağını bilmeyen tanrı ana, kızını araya araya bütün dünyada dolaş­madık yer bırakmamış. Sonunda her şeyi gö­ren ve bilen güneş tanrı Helios Kore’nin bu­lunduğu yeri söylemiş. Bunun üzerine Deme­ter Olympos’tan kaçmış, yüreği sızlayarak ıs­sız bir yere çekilmiş. Onun küsmesiyle topra­ğın bereketi kalmamış, insanlar kıtlık tehlike­sine uğramışlar. Zeus boşuna onu barıştırma­ya çalışmış, boşuna Hades’ten kızı geri vermesini istemiş: Tanrı kadın yalvarmalara kulak vermiyor, kendisine Hades’in sunduğu nar meyvesini yemiş olan Persephone bu sevgi büyüsüyle yeraltı hâkimine bağlanmış bulunuyormuş. Bütün yalvarmalarının boşa gittiğini gören Zeus, Persephone’nin yılın üç­te ikisini yani çiçek açma ve meyve zamanı­nı, anası Demeter’in, geri kalan üçte birini, yani kışı da kocası Hades’in yanında geçir­mesini kararlaştırmış. Böylelikle toprağa ye­niden bereket gelmiş.

Sıkıntılarla dolu bu dolaşmaları sırasında Demeter bir kocakarı kılığına girmiş olarak Eleusis kralı Keleos’un evine uğramış. Kralın karısı Metaneira karşısındakinin tanrı olduğu­nu anlayamamış. Demeter’e oğlu Demo-phon’u bakmak, büyütmek üzere vermiş. De­meter bir tanrı besliyormuş gibi çocuğu nek­tar ve ambrosia ile beslemiş. Bir gün Metane­ira sütnineyi çocuğu alevler içine tutarken ya­kalamış. Çok korkmuş olan kraliçeye tanrıça kim olduğunu söylemiş, büyük bir işi bozduğunu bildirmiş: Demophon alevler içinde bü­tün dünya bağlarından kurtulup temizlenerek tanrı olacakmış; şimdiyse bir ölümlü olarak kalmış.

Başka masallara göre, Demophon’un er­kek kardeşi Triptolemos tanrının evlatlığıy-mış. Triptolemos kanatlan bulunan sihirli bir arabayla bütün dünyayı dolaşıyor, insanlara tarla bakımını ve Demeter tapımını öğreti-yormuş. Anlatıldığına göre, tanrı kadının kendisi Keleos’la oğullarına Eleusis’teki De­meter tapınağını kurmak öğüdünü vermiş. Bu tapınağın mysteria denilen gizli tapımı bütün eskiçağ boyunca büyük bir saygı görü­yordu" (Eieusis, Keleos, Metaneira, Tripto­lemos).



Demeter’in İasion adlı bir ölümlüyle mace­rası da anlatılır. Bu macera tanrıçaların ölüm­lü erkeklerle sevişmelerine bir örnek olarak gösterilir (Od. V. 125) ve İasion’dan zenginli­ği, bolluğu simgeleyen Plutos adlı bir oğlu olur (İasion, Plutos).



Atina’da her ekim ayında yalnız kadınların katıldıkları "Thesmophoria" bayramı kutlanır ve iki tanrıçaya da "thesmophoriai" yani ya­sa getiren, insanlara doğal yasaları öğreten tanrıçalar denirdi. Aristophanes "Thesmo­phoria Bayramını Kutlayan Kadınlar" adıyla bir komedya yazarak, kadınların nasıl bu gizli törenler sırasında kadın düşmanı Euripides’i suçladıklarını sahneye koymuştur. Roma’lıların tapındıkları Ceres Deme-ter’den pek farklı değildir. Oysa Demeter’le Anadolu’nun bereket tanrıçası Kybele arasın­da hemen de hiçbir ilişki kurulamaz. Demeter’e yazılmış birçok övgüler vardır. Bunların en önemlilerinden biri Homerik de­nilen bir hymnos’tur, biri de İskenderiye’n şa­ir Kallimakhos’tandır.



Azra Erhat



Mitoloji Sözlüğü, Remzi Kitabevi, 2003

Üye Yorumu (0)

Sadece kayitli kullanicilar bir Makaleyi yorumlayabilir. Lütfen ücretsiz üye olun veya giriş yapın.

Gönderilen yeni yorum yok

 

< Önceki		Sonraki >